Gehoorzaamheid is uit, straffen ook. In de meeste Europese landen staat gehoorzaamheid in de top 3 van opvoeddoelen. ‘Kinderen die niet willen, krijgen voor hun billen’ rijmden ook onze (groot)ouders, overtuigd dat kinderen voor hun eigen bestwil moesten worden bijgestuurd. Nu waarderen we kinderen met een ‘eigen willetje’ positief.
In onze top 3 van opvoeddoelen staan eerlijkheid, zelfstandigheid en zelfvertrouwen. Kinderen moeten opgroeien tot zelfstandig denkende mensen met een kritische geest. Daar hoort gebruik van macht als ouder en straf niet bij. Of levert onderhandelen zonder straffen juist grenzeloos gedrag op? Een aantal visies op straffen en belonen op een rij.

Overlegmodel
In moderne opvoedmethodes zoals de ‘Gordon Methode’ en ‘Triple P’ komt het woord straf niet voor. Straf werkt wel - althans op korte termijn - maar dat wil nog niet zeggen dat het goed is, vond de Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Thomas Gordon (1918-2002), zie www.gordontraining.nl. Het schaadt de relatie met je kind omdat straf gebaseerd is op macht. Machtsuitoefening vergroot de afstand tussen jou en je kind, je hebt als ouder minder invloed en een kind dat veel straf krijgt ontwikkelt een negatief zelfbeeld.

Beloning ziet hij eveneens als een vorm van machtsuitoefening omdat het vaak gebeurt in sfeer waarin het kind pas een beloning krijgt als het iets voor de ouder doet. Beloningen zonder eisen: “Jongens, als we klaar zijn met opruimen gaan we een ijsje halen” dragen in zijn ogen wel bij aan een goede sfeer. Conflicten worden in deze methode opgelost met een overlegmodel in 6 stappen. Ouder en kind definiëren het conflict in termen van - wederzijdse - behoeften en gaan daarna samen een oplossing bedenken, beoordelen, kiezen en evalueren. Gordon ontwikkelde de bekende opvoedcursus ‘Effectief omgaan met kinderen’ toen hij als hulpverlener werkte met probleemjongeren en hun ouders wilde helpen om beter met hen te communiceren.

Logische consequenties
‘Triple P’ - van origine een Australisch programma voor opvoedondersteuning - wint terrein in ons land en is bedoeld voor alle ouders. Maar ook deze methode ontstond uit de behoefte om ernstige emotionele en gedragsproblemen bij kinderen te voorkomen, zie www.positiefopvoeden.nl. Het woord ‘straf’ heeft een negatieve lading en dat past niet bij positief opvoeden, de basis van het programma.
In plaats van straf hanteert de methode een aansprekende discipline waarbij kinderen langzaamaan leren zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun gedrag. In plaats van straf krijgt het kind te maken met logische consequenties die passen bij gedrag dat je als opvoeder niet wilt zien (gooit een kind met speelgoed dan benoem je dat speelgoed door de kamer gooien niet mag. Gaat het kind toch door dan zeg je: ‘Ik heb je gevraagd te stoppen, dat is niet gelukt. Nu leg ik het speelgoed weg. Straks mag je het opnieuw proberen)’.

Ouders en kind gelijkwaardig
Emmeliek Boost van de Opvoeddesk vertaalde voor haar boek Opvoeden, geniet ervan talloze opvoedtheorieën in praktische adviezen, gerubriceerd naar leeftijd. Het boek is alleen verkrijgbaar via haar website www.opvoeddesk.nl. Daar kunnen opvoeders ook online vragen stellen. In de top 10 van meest gestelde vragen staat straffen en belonen op de 2de plaats.
Straffen is bij haar evenmin favoriet. Kinderen leren niets positiefs van kritiek, waarschuwen of dreigen met straf, in haar ogen. Je verzandt slechts in een negatieve spiraal. Door meer te accentueren wat goed gaat leert je kind begrijpen wat je van hem verwacht en verander je van politieagent naar coach. Om kinderen op het goede spoor te krijgen hanteert ze technieken uit de ‘Gordon Methode’, het actief luisteren en ik-boodschappen gebruiken. Uitgangspunt is dat ouders en kind gelijkwaardig zijn.

Onderhandelen altijd effectief?
Hoewel positief over opvoedmethoden die ouders leren dat er meer opvoedmiddelen zijn dan straffen en belonen, is pedagoog en zelfstandig adviseur Peter Cuyvers het oneens met collega’s die opvoeden vanuit gelijkwaardigheid propageren. Hij verzet zich tegen een optimistisch mensbeeld dat kinderen alleen goede elementen bevatten. Fouten worden dan automatisch geïnterpreteerd als gevolg van een gebrekkige opvoeding. Maar kinderen hebben soms weinig zelfbeheersing. Die moeten leren zich aan regels houden.

De huidige roep in de samenleving om strengere straffen ziet hij als een reactie op een te softe opvoedpraktijk. Juist vanwege de cultuur om weinig te straffen en alsmaar te onderhandelen met jongeren gaan misdragingen maar door en moet er uiteindelijk juist veel worden gestraft.

Cuyvers definieert straf als  een passende reactie op een opzettelijke overtreding. Maar ook als een manier om onvrede kenbaar te maken en als compensatie voor onrecht dat je iemand hebt aangedaan. Kinderen zelf vinden dat heel logisch, stelt Cuyvers. In zijn onderzoeksrapport op  http://www.ouders.nl/mopv2010-wiezoetis.htm staat veel over wanneer en hoe ouders straffen en belonen.

Hoe denkt u hierover? Discussieer mee op onze Linkedin groep ‘OUDERS & COO: school en thuis, het beste voor het kind!’ via www.linkedin.com.

Dit webartikel hoort bij een uitgebreid artikel over dit thema in OUDERS & COO·Magazine 2 2011. Via de button 'Bestellen' kunt u dit magazine ontvangen.